Historie van Hoogersmilde in een notendop.

In het begin schiep God de hemel en de aarde. De aarde nu was woest en doods en duisternis lag over de oervloed, maar de Gods geest zweefde over het water. Dit zijn de eerste woorden uit de Bijbel. Een parafase hierop zou kunnen zijn: Het gebied was woest en leeg en de duisternis lag over het gebied. Dan hebben wij het over het gebied waar het dorp Hoogersmilde in ligt. 

Vierhonderd jaar geleden was het gebied ten Noorden van Diever een onafzienbaar veengebied. Het stond bekend als de Smilder Venen. Het was zo moeilijk toegankelijk dat de grens met de provincie Friesland niet kon worden vastgesteld, ook de grenzen tussen de verschillende kerspelen stonden niet vast. De kerspelen zijn de voorlopers van de huidige gemeenten.

Omstreeks 1612-1613 was het de Amsterdammer Berent Everts Keteltass die belangstelling kreeg voor dit woeste gebied. Hij nam contact op met Berent Ketel te Diever. Hij was schulte (zeg maar burgemeester) van Diever en Wapserveen. Samen hebben zij de eerste aanzet gegeven tot de vervening in "de Olde Smilde". Toen zij het voorwerk gedaan hadden, hebben ze de rechten die ze hadden verworven overgedaan aan de Hollandse Compagnie van de Dieverder en Leggelder en Smilder Venen. In 1633 wordt Hoogersmilde verheven tot Heerlijkheid. Met als eerste Heer Adriaan Pauw, hij was onder meer burgemeester van Amsterdam, bewindvoerder van de Verenigde Oostindische Compagnie en betrokken bij de Vrede van Munster, die een einde maakte aan de tachtig jarige oorlog. Het Heer zijn van Hoogersmilde was een erfelijke aangelegenheid. Het ging over van vader op zoon of dochter en aangetrouwde familie. Een Heer van een Heerlijkheid bezat juridische rechten, het jachtrecht en mocht verordeningen uitvaardigden.

Verschillende straatnamen in Hoogersmilde herinneren ons nog aan die periode. Zoals Adriaan Pauwstraat, Marcelisstraat, Cliffortstraat en Alewijnstraat. Het gebied dat behoorde tot de Heerlijkheid is globaal genomen te vinden binnen de grenzen van de voormalige gemeente Smilde tot aan de Leemdijk. De Heerlijkheid Hoogersmilde heeft bestaan tot in 1795. Toen werden de voorrechten die er waren, afgeschaft. Na de Franse tijd ontstonden de gemeenten in de huidige vorm in Nederland zo ook in Drenthe. Hoogersmilde werd samen met Hijkersmilde, Smilde en Bovensmilde samen de gemeente Smilde. Deze gemeente is op 1 januari 1998 na de gemeentelijke herindeling samen met Beilen en Westerbork opgegaan in de gemeente Midden-Drenthe. In het wapen van de gemeente Midden-Drenthe is nog een deel van het wapen van Adriaan Pauw te zien, namelijk de opvliegende arend.
Afbeelding: wapen gemeente Midden-Drenthe

Tot aan het einde van de tweede wereldoorlog was Hoogersmilde een agrarisch dorp. Bijna alles had daarmee te maken. Er was een melkfabriek, en op enige afstand stonden twee aardappelmeelfabrieken. De verbouwde suikerbieten gingen naar fabrieken in Groningen. Er was één industrie die niets te maken heeft met de agrarische omgeving, namelijk de nog altijd bestaande kalkzandsteenfabriek. Deze is opgericht in 1905 en is nu een van de modernste van Nederland.

In de loop der tijd is er veel veranderd in de samenleving van Hoogersmilde. Door de economische omstandigheden gedwongen zijn veel agrarische bedrijven verdwenen. Wel is er door de betrokken ondernemers gezocht naar verbreding van de bedrijfsvoering. Veel boeren namen een baan naast hun bedrijf of er werden andere producten verbouwd. Hierbij valt te denken aan het verbouwen van droogbloemen. Helaas is ook dat nu alweer achterhaald. De laatste jaren heeft het telen van lelies een belangrijke plaats ingenomen.

Veel boerderijen worden nu gebruikt als woonboerderij. Jaarlijks bezoeken veel toeristen deze omgeving. Er wordt gebruik gemaakt van de Drentse Hoofdvaart om per boot langs te varen of om hier te verblijven of er wordt een bezoek gebracht aan de campings die er hier zijn. In het Drents-Friese Wold zijn prachtige fietspaden aangelegd, in de bossen van Staatsbosbeheer. Deze bossen zijn in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw aangelegd als werkgelegenheidsproject. In het eind van de jaren vijftig van de vorige eeuw is Hoogersmilde de vestigingsplaats geworden van de radio en televisie zendmast. Al hoewel hij zo niet bekend staat. Hij staat bekend als Zendmast Smilde.

Samenwerking tussen de kerken van Hoogersmilde.

Tot aan de tweede wereldoorlog was er nauwelijks sprake van samenwerking tussen de kerken in Nederland, in Hoogersmilde was dat niet anders.
Na de Tweede Wereldoorlog worden er voorzichtig contacten gelegd tussen de beide kerkgemeenschappen van Hoogersmilde. Niet met de bedoeling om samen te gaan, maar om elkaar niet in de wielen te rijden. De eerste keer, dat er echt nagedacht wordt over Samen op Weg is in 1962 als de brief van de achttien op tafel ligt. Niet dat er zoveel mee werd gedaan. Men ging over tot de orde van de dag.
Tien jaar later in 1972 komt de echte eerste samenwerking als de IKJ wordt opgericht. Dit is een samengaan van de jeugdclubs van de Hervormde gemeente en de Gereformeerde kerk van Hoogersmilde. Later volgen de kleine clubs en de catechisatie.
Geleidelijk aan groeit het besef dat er een vervolg moet worden gegeven aan de oproep van de achttien om samen te werken aan de tot standkoming van een verenigde kerk.

In het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw wordt er via een SOW commissie een poging ondernomen om samen verder te gaan. Maar het zal nog tot begin 1998 duren voordat er door een opnieuw in gestelde commissie de handschoen wordt opgepakt en er via zeer intensieve gesprekken gekomen wordt met een eindrapport, waarin een federatie wordt voorgesteld.
Met de komst van ds Boon op 2 december 2001 wordt de federatie een feit en is ds Boon de eerste SOW predikant van Hoogersmilde. En vanaf 1 mei 2004 ook de eerste predikant van de Protestantse Gemeente Hoogersmilde (i.w.) binnen de PKN. Nadat ds Boon in juni met emeriaat is gegaan is pastor E. Vroom aan de gemeente verbonden. Mevrouw A. Donker-Kremer was de voorganger tot en met augustus 2019. Vanaf die datum is Hoogersmilde vacant.

Op 7 december 2008 is in de kerkdienst de fusieakte getekend en gaan wij onder de naam Protestantse Kerk Hoogersmilde verder.